Pse një central bërthamor është shkak i madh mosmarrëveshjeje në planin e paqes për Ukrainën

Presidenti Volodymyr Zelensky ka deklaruar se Ukraina dhe Shtetet e Bashkuara janë 90 për qind pranë një marrëveshjeje për t’i dhënë fund luftës me Rusinë. Brenda atij 10 për qindëshit që mbetet ende në diskutim është se kush do të kontrollojë centralin më të madh bërthamor në Evropë.

Centrali, i vendosur në rajonin e Zaporizhzhias në jug të Ukrainës, ka qenë nën pushtim ushtarak rus që në ditët e para të luftës. Të gjashtë reaktorët e tij janë të mbyllur, dhe ekspertët bërthamorë thonë se rifillimi i prodhimit të energjisë elektrike ndërsa luftimet vazhdojnë është tepër i rrezikshëm.

Si Rusia, ashtu edhe Ukraina duan ta rifillojnë centralin pas luftës dhe të dyja palët duan kontrollin e operacioneve. Ata e shohin si një aset energjetik jetik për shkak të kapacitetit të tij gjigant, gjashtë gigavat, mjaftueshëm për të furnizuar një vend të mesëm si Portugalia.

Edhe Shtetet e Bashkuara kanë treguar interes, duke e parë këtë objekt si një mundësi për të avancuar interesat ekonomike amerikane në një marrëveshje paqeje. Negociatorët amerikanë, sipas Zelenskyt, kanë propozuar që SHBA-të, Rusia dhe Ukraina ta operojnë së bashku centralin, një ide që Kievi e kundërshton.

Cili është statusi i centralit sot?

Kapja e centralit nga Rusia në fillim të luftës u dënua gjerësisht nga komuniteti ndërkombëtar. Ai ndodhet në vijën e frontit në Zaporizhzhia, një situatë e pasigurt që ka ngritur frikën për një katastrofë bërthamore.

Luftimet pranë kanë ndërprerë vazhdimisht linjat e tensionit të lartë që duhen për sistemet e ftohjes, të cilat parandalojnë shkrirjen e karburantit bërthamor. Në ato momente, centrali është detyruar të mbështetet në gjeneratorë me naftë rezervë për të ftohur reaktorët. Armëpushime të kufizuara lokale, përfshirë një këtë javë, janë arritur për të lejuar ekipet të riparojnë linjat e energjisë dhe të rilidhin centralin.

Në vitin 2023, një shpërthim në një digë e zbrazur burimin kryesor të ujit ftohës të centralit, duke e detyruar të mbështetet në një liqen më të vogël ftohës dhe puse, gjë që shtoi shqetësimet për rrezikun e një shkrirjeje.

Pse është kaq i rëndësishëm centrali për Rusinë, Ukrainën dhe SHBA-të?

Rusia e ka bërë të qartë se nuk do të heqë dorë nga kontrolli i centralit. Objekti ndodhet në një rajon, Zaporizhzhia, që Rusia e ka aneksuar formalisht, megjithëse nuk e kontrollon tërësisht.

Moska ka paraqitur plane për të rifilluar reaktorët dhe për të ushqyer rrjetin e saj elektrik. Ekspertët e energjisë thonë se centrali mund të përdoret për të furnizuar me energji pjesë të Ukrainës jugore dhe lindore nën pushtimin rus. Një raport i Greenpeace vitin e kaluar tregoi se Rusia po ndërtonte linja energjie në Ukrainën jugore të pushtuar për ta lidhur centralin me rrjetin e saj.

“E kanë pushtuar, dhe besojnë se ne nuk mund të bëjmë shumë për t’i penguar që ta rifillojnë,” tha Zelensky javën e kaluar. “Ata do ta lidhin funksionimin e këtij centrali me konsiderata humanitare, me faktin që ka njerëz në territoret e pushtuara përkohësisht që nuk kanë ujë dhe energji elektrike.”

Për Ukrainën, rikthimi i kontrollit mbi centralin nuk është thjesht çështje e anulimit të një pushtimi të paligjshëm. Ai është thelbësor për pavarësinë energjetike pas luftës. Para luftës, centrali furnizonte rreth një të katërtën e nevojave të energjisë elektrike të vendit. Kapaciteti i tij do të ishte jetik për fuqizimin e përpjekjeve të rindërtimit, thonë ekspertët.

Bisedimet për përfshirjen amerikane në central nisën herët vitin e kaluar, kur Kievi dhe Washingtoni po negocionin një marrëveshje që u jepte SHBA-ve akses preferencial në nxjerrjen e mineraleve në Ukrainë. Zyrtarët ukrainas u thanë homologëve amerikanë se përpunimi i mineraleve do të kërkonte energji të madhe dhe do të ishte i realizueshëm vetëm nëse centrali i Zaporizhzhias kthehej nën kontrollin ukrainas.

Centrali mund të furnizojë gjithashtu objekte me konsum të lartë energjie si qendrat e të dhënave. Plani i fundit i paqes i hartuar nga Kievi dhe Washingtoni përmend zhvillimin e qendrave të tilla si pjesë e rimëkëmbjes së Ukrainës pas luftës.

Kush do ta kontrollonte centralin sipas propozimeve aktuale të paqes?

Një plan i hartuar në nëntor nga Rusia dhe SHBA-të fillimisht sugjeronte rifillimin e centralit nën mbikëqyrjen e Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, me prodhimin e energjisë të ndarë mes Rusisë dhe Ukrainës.

Propozimi më i fundit amerikan parashikon që centrali të operohet bashkërisht nga SHBA-të, Rusia dhe Ukraina, “me amerikanët si menaxherë kryesorë,” tha Zelensky javën e kaluar.

Ai e refuzoi këtë ide. “Si mund të ketë aktivitet të përbashkët tregtar me rusët pas gjithçkaje që ka ndodhur?” tha Zelensky.

Në vend të kësaj, Kievi ka propozuar ta operojë centralin si një sipërmarrje të përbashkët me Washingtonin. “Pesëdhjetë për qind e energjisë së prodhuar do të shkonte për Ukrainën, dhe për pjesën tjetër 50 për qind, Shtetet e Bashkuara do të vendosnin vetë për shpërndarjen,” tha Zelensky.

Me këtë deklaratë, Zelensky la të kuptohej se pjesa amerikane mund të ridrejtohej e tëra ose pjesërisht drejt Rusisë. Megjithatë, Moska ka gjasa të mos heqë dorë plotësisht nga kontrolli i objektit.

Zelensky tha se ai dhe ekipi i tij kishin diskutuar fatin e centralit për rreth 15 orë ditët e fundit. “Këto janë çështje shumë komplekse,” tha ai.

Shkrim nga Constant Méheut për The New York Times